Tư liệu

Ứng dụng thành tựu khoa học kỹ thuật vào công tác bảo quản hiện vật tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm

Các chuyên gia Pháp và Campuchia thực hiện bảo quản phần chân tượng Siva, phòng trưng bày Mỹ Sơn.

Ảnh: Phan Thu Bình

Bảo tàng Điêu khắc Chăm là một trong những bảo tàng ra đời sớm nhất trên lãnh thổ Việt Nam vào đầu thế kỷ XX và là nơi duy nhất trong cả nước sở hữu bộ sưu tập khá đầy đủ về nghệ thuật điêu khắc Chăm. Các tác phẩm điêu khắc Chăm trong bộ sưu tập của Bảo tàng chủ yếu được làm từ sa thạch dưới dạng phù điêu hoặc tượng tròn, có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV phản ánh khá đậm nét đời sống tâm linh, tín ngưỡng của đồng bào Chăm. Do nhiều nguyên nhân khác nhau mà hầu hết các hiện vật khi đưa về bảo tàng không còn được nguyên vẹn. Để có được những tác phẩm lành lặn, đẹp, vững chắc đưa ra trưng bày là một quá trình áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật của cán bộ Bảo tàng qua các thời kỳ.

Ngay từ những năm đầu xây dựng, công tác kiểm kê, bảo quản phục chế hiện vật đặc biệt được Bảo tàng quan tâm, bởi lẽ muốn xây dựng bảo tàng thì phải có sưu tập hiện vật và để đưa hiện vật ra trưng bày thì hiện vật phải có lý lịch và ở trạng thái bảo quản tốt nhất. Trong danh mục (Catalogue) của Bảo tàng ấn hành năm 1919, Henri Parmentier đã nói về sự khó khăn trong quá trình chuẩn bị cho sự hình thành và ra đời của Bảo tàng, trong đó có công việc kiểm kê, bảo quản hiện vật. Hiện vật được đưa về để ngổn ngang trong Công viên Tourane không rõ nguồn gốc, xuất xứ, hầu hết bể gãy, thất lạc các bộ phận đã đặt ra cho cán bộ Bảo tàng thời đó nhiệm vụ rất nặng nề.

Các hiện vật nằm rải rác trong Công viên Tourane vào những năm đầu thế kỷ XX

Ảnh: Sưu tầm

Đối với bảo quản, việc đầu tiên phải làm là phục hồi lại nguyên dạng cho những hiện vật bị hư hỏng, gãy vỡ, thất lạc các bộ phận. Giải pháp nào để những bức tượng bị gãy vỡ các bộ phận như đầu, tay chân (có tượng kích thước lớn, nặng hàng tấn) đứng vững khi đưa ra trưng bày. Giải pháp kỹ thuật được áp dụng cho việc này là dùng xi măng để kết dính. Đối với mảnh vỡ nhỏ chỉ cần dùng hồ dầu xi măng bôi vào bề mặt của mảnh vỡ rồi dán lại; mảnh vỡ lớn phải gia cố thêm chốt sắt ở giữa để chịu lực; các bộ phận còn thiếu thì đắp xi măng vào rồi tạo dáng mô phỏng lại. Khi đưa ra trưng bày, hiện vật được chôn vào tường, bục bệ sau đó cũng dùng xi măng, vôi vữa nhém chặt.

Xi măng được phát minh trong thế kỷ XVIII, là chất được cấu thành từ 4 yếu tố cơ bản gồm canxi, silicon nhôm và sắt, nung ở nhiệt độ tới mức làm nóng chảy các thành phần nguyên liệu trước khi kết khối thành clinker. Việc phát minh ra xi măng là một cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật trong xây dựng, góp phần làm thay đổi căn bản đời sống con người. Có thể nói phương pháp dùng xi măng để phục hồi lại hiện vật bị hư hỏng là giải pháp tối ưu nhất lúc bấy giờ, là sự vận dụng sáng tạo sự tiến bộ khoa học kỹ thuật thời bấy giờ vào bảo tàng, làm cho hiện vật chắc chắn, các bộ phận gắn chặt với nhau, không dễ tách rời, hiện vật đứng vững trên bục bệ không bị ngã đổ, có tác dụng chống mất cắp, phá hoại của kẻ xấu.

Phòng trưng bày Mỹ Sơn trước năm 2000. Các hiện vật được gắn vào bục bệ và gắn trên tường bằng xi măng.

Ảnh: Sưu tầm

Phương pháp bảo quản trên có những mặt tốt nhưng cũng có những hạn chế nhất định. Các mảnh vỡ ghép lại không liền mạch, gây mất thẩm mỹ; hiện vật bị tổn hại rất nhiều khi phải đục lỗ để gia cố chốt sắt chịu lực bên trong. Đây là những nhược điểm mà cán bộ bảo quản trước đây đã nhìn thấy nhưng phải chấp nhận vì không còn giải pháp nào tốt hơn. Tuy nhiên có những nhược điểm của giải pháp này mà cán bộ bảo quản thời bấy giờ không lường trước được, nó chỉ bộc lộ ra sau nhiều năm tồn tại. Đó là hiện tượng hiện vật bị nứt dọc theo thớ đá ngay chỗ có gia cố chốt sắt chịu lực bên trong và mục mũn bề mặt trên một số hiện vật được làm từ chất liệu sa thạch vàng. Hiện tượng trên xuất hiện vào những năm cuối của thế kỷ trước. Đây là hiện tượng rất nguy hiểm dẫn đến hiện vật bị ngã đổ, mất hết hoa văn đường nét điêu khắc và một lần nữa đặt ra cho cán bộ bảo quản của Bảo tàng những suy nghĩ, tìm tòi giải pháp khắc phục.

Để kịp thời tìm giải pháp chống xuống cấp cho bộ sưu tập, năm 2001, Bảo tàng đã phối hợp với Trường đại học Tây Sysney (Úc) tổ chức một cuộc hội thảo và tập huấn về công tác bảo quản đối với những hiện vật bằng đá. Với kinh nghiệm và việc nghiên cứu trực tiếp trên những hiện vật, các chuyên gia Úc đã chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến các hiện tượng trên. Đó là do hiện vật bị ẩm. Hiện vật ẩm làm các chốt sắt gia cố phục chế trước đây bị ôxy hoá tạo nên một áp lực lớn từ bên trong làm cho các thớ đá bị nứt. Hiện vật ẩm làm các chất thải từ khói bụi dễ dàng bám vào hiện vật gây nên tình trạng mục mủn, bong tróc bề mặt. Sở dĩ hiện vật thường xuyên bị ẩm là do trực tiếp hút ẩm từ tường, nền nhà bởi cách trưng bày chôn hiện vật vào tường, vào bục bệ. Bên cạnh đó, do Bảo tàng nằm cạnh bờ sông, cạnh đường giao thông lớn, lại không có cửa nên hiện vật cũng thường xuyên tiếp xúc với hơi ẩm từ sông, khói thải từ xe cộ theo gió tấp vào.

Hình ảnh tại hội thảo về bảo quản hiện vật tại Bảo tàng Điêu khắc Cham Pa (hiện nay là Bảo tàng Điêu khắc Chăm) vào tháng 9 năm 2001. Ảnh: Phan Thu Bình

Và giải pháp được các chuyên gia đưa ra là: Bóc gỡ toàn bộ hiện vật ra khỏi tường, khỏi bục bệ trưng bày; di dời hiện vật tránh xa đường giao thông và làm cửa kính ngăn bụi, kiểm soát độ ẩm; đục bỏ các chốt sắt thay bằng các chốt kim loại không gỉ; tháo gỡ các mảnh ghép cũ để dán lại bằng keo Eboxy hai thành phần; áp dụng công nghệ nano để gia cố bề mặt hiện vật mục mủn bằng một loại keo chuyên dụng.

Từ việc nhận diện được nguyên nhân, đưa ra giải pháp khắc phục và năm 2001, Bảo tàng đã hợp tác với Bảo tàng Guimé (Pháp) triển khai việc chống xuống cấp cho toàn bộ bộ sưu tập. Qua đó, Bảo tàng Guimé sẽ cung cấp trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật hiện đại để thành lập một xưởng bảo quản phục chế ngay tại Bảo tàng và cử chuyên gia giỏi trong lĩnh vực bảo quản, phục chế hiện vật điêu khắc đá sang hướng dẫn cán bộ bảo quản của Bảo tàng thực hiện.

Dưới sự tư vấn của các chuyên gia bảo quản Pháp và Campuchia, nhân viên Bảo tàng tiến hành tháo dỡ phần Đài thờ Mỹ Sơn E1 để bảo quản và trưng bày theo phương án mới. Ảnh: Phan Thu Bình

Với kinh nghiệm của các chuyên gia bảo quản ở các bảo tàng quốc tế trong việc ứng dụng thành công của nhiều thành tựu khoa học vào bảo quản hiện vật bảo tàng đã giúp cho Bảo tàng Điêu khắc Chăm về cơ bản đã khắc phục được những nhược điểm của phương pháp bảo quản trước đây để lại. Hiện vật gần như được trả về vẻ đẹp ban đầu, đứng vững trên bục bệ mà không cần chôn vào bục bệ…

Hình ảnh phòng trưng bày Mỹ Sơn hiện nay. Ảnh: Bảo tàng Điêu khắc Chăm

Bảo quản là một khâu công tác quan trọng của bảo tàng, thiếu nó thì bảo tàng không làm tròn chức năng giữ gìn di sản văn hóa cũng như bảo đảm các hoạt động khác của mình. Việc kịp thời ứng dụng thành tựu khoa học kỹ thuật của thời đại vào vào công tác bảo quản, phục chế hiện vật tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm trong 100 năm qua đã giúp cho bộ sưu tập quý giá của Bảo tàng hạn chế đi được sự mai một, xuống cấp. Đóng góp cho sự thành công trên là sự tận tuỵ, sáng tạo và yêu nghề của đội ngũ cán bộ làm công tác bảo quản qua các thời kỳ tại Bảo tàng. Trong bối cảnh cán bộ làm công tác bảo quản chưa có nhiều kinh nghiệm thì việc hợp tác với các bảo tàng quốc tế có chuyên gia giỏi trong lĩnh vực bảo quản, phục chế hiện vật bảo tàng để học hỏi kinh nghiệm là một giải pháp hữu hiệu để chăm sóc bộ sưu tập của Bảo tàng trong tương lai.

 Bài: Nguyễn Hồ

Ảnh: Nhiều nguồn