Trăm năm Cổ viện Chàm - Những chuyện chưa biết - Kỳ 1: Vườn “tập kết” và bảo tàng sớm nhất

Ngày đăng: 01/10/2019
(Tuổi Trẻ online) Mở cửa vào năm 1919, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng hay còn gọi Cổ viện Chàm đã 100 năm lưu giữ những tinh hoa của Vương quốc Champa xưa.

    

Các hiện vật điêu khắc Chăm ở công viên Tourane vào những năm đầu thế kỷ 20,

trước khi xây dựng bảo tàng


“Nếu nói đúng tính chất về một công trình làm ra chỉ với mục đích bảo quản, trưng bày cổ vật cho công chúng tham quan thì có lẽ đây là một trong những bảo tàng sớm nhất nước ta.”

                                                                            - Nhà nghiên cứu TRẦN KỲ PHƯƠNG -


“Kết quả cuối cùng đã đạt tới, nhưng ngưi ta đã phải tốn vào đó 17 năm cố gắng kiên trì” là lời thở phào nhẹ nhõm của Henri Parmentier, khi những gian trưng bày đầu tiên của bảo tàng hoàn thành vào năm 1919.

Dự án đầu thế kỷ

Henri Parmentier, nhà khảo cổ Pháp, đã viết một cuốn catalogue giới thiệu một trong những khái niệm từ phương Tây mới xuất hiện ở đt nước ta thời ấy: bảo tàng

...Vừa trở về từ Thái Lan sau những giờ giảng lịch sử mỹ thuật cho sinh viên Đại học Bangkok, nhà nghiên cứu văn hóa Champa Trần Kỳ Phương lại vội vàng vào mạng.

Một người bạn làm việc tại kho lưu trữ ở Pháp đã báo cho ông tin vui tìm được một số hình ảnh “chưa từng công bố” tại nơi mà ngày nay gọi là Bảo tàng Điêu khc Chăm Đà Nẵng.

Sau vài phút mở máy tính, ông Phương nở nụời mừng rỡ.

Đúng rồi! Ảnh này chắc chắn sớm hơn những tấm ảnh về công viên Tourane mà Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) đã công bố. Nhìn này! Thời điểm chụp khu vực này còn rất nhiều cây cối, hiện vật trưng bày cũng sơ sài so với những tấm ảnh đã biết. Có lẽ được chụp từ thập niên cuối của thế kỷ 19...” - ngưi đàn ông tuổi thất thập reo lên thích thú đúng với kiểu cách của một đi ngưi đam mê nghiên cứu.

Ngót nghét gần nửa thế kỷ đắm chìm với văn hóa Champa, ông già Phương mang dáng hình nhỏ thó thông thạo mấy ngôn ngữ vẫn nhớ như in ngày đầu gắn bó với những hiện vật xuất hiện trong ảnh.

Vốn tiếp xúc với những nhà khảo cổ tên tuổi từ trước, sau ngày thống nhất đt nưc, ông Phương lại may mắn được làm việc với ông Nguyễn Xuân Đồng, cựu quản thủ bảo tàng giai đon năm 1937 - 1970.

Ông Đồng vốn là một trong rất ít người Việt cộng tác với các học giả Pháp đ trùng tu các di tích Chăm từ những năm 1930. Thy ưu tú “có duyên” gặp học trò nhiệt huyết nên đã “lái” nghiệp vẽ tranh, dịch thuật của ông Phương sang nghiên cứu lịch sử Chăm.

Làm việc tại bảo tàng, rồi “ăn nằm” với các di tích khiến ông rành rẽ sâu sắc cổ vật ở nơi đây hơn ai hết.

“Nếu nói đúng tính chất công trình được làm ra chỉ với mục đích tập hợp, bảo quản, trưng bày cổ vật để tất cả mọi tầng lớp đến thăm thú chứ không giới hạn “thư phòng” của vua chúa thì đây là một trong những bảo tàng sớm nhất nước ta. Bởi vào đầu thế kỷ 20, việc xây dựng một bảo tàng chung cho toàn xứ Đông Dương bị gạt bỏ vì khó vận chuyển hiện vật.

Người Pháp cùng lúc lập dự án thành lập 5 bảo tàng gồm bảo tàng nghệ thuật An Nam ở Hà Nội, bảo tàng Khmer ở Campuchia, bảo tàng Chăm Đà Nẵng, bảo tàng Lào ở Vientiane và kho lưu trữ ở Sài Gòn dành cho những hiện vật được tìm thấy ở Nam Kỳ mà không phân loại được rõ ràng thuộc nghệ thuật Khmer hay Chăm” - ông Phương chia sẻ.

Nếu như hai đu đt nước thật khó để phân biệt thời điểm bảo tàng được ra mắt công chúng do các công trình này nhập nhằng vì vừa là kho lưu trữ, trụ sở làm việc của EFEO, thì tại Đà Nẵng thời điểm mở cửa đưc xác định rạch ròi.

Bảo tàng này chính thức ra mắt công chúng năm 1919 bằng một tòa nhà có lối kiến trúc đưc trang trí theo môtip Chăm để hài hòa với 268 hiện vật tác phẩm điêu khc đưc trưng bày.

 

Ông Charles Lemire, ngưi đặt nền móng cho việc thành lập Cổ viện Chàm

- Ảnh: TRƯỜNG TRUNG chụp lại

Công viên cổ vật

Dù tòa nhà chính thức được “bỏ gạch” từ năm 1915, nhưng nền móng vững chắc cho công trình này được hình thành từ trưc đó rất nhiều năm. Những thập niên cuối thế kỷ 19, hiện vật điêu khc Chăm tìm thấy trong vùng đã được tập trung về đa điểm mà thời bấy giờ gọi là công viên Tourane.

Việc thu thập tác phẩm điêu khc Chăm bt đầu từ những người Pháp yêu ngành khảo cổ học, đặc biệt là những người làm việc cho EFEO.

Trong cuốn catalogue giới thiệu sự ra mắt của bảo tàng, Henri Parmentier cho biết nguồn gốc những tác phẩm điêu khắc này không phải lúc nào cũng đưc xác đnh chính xác như người ta mong muốn.

Có hiện vật được mang từ những cuộc khai quật chính thức do EFEO tổ chức, nhưng cũng có những hiện vật xuất xứ là đồ vật trưng bày trong vườn hoa của các dinh công sứ...

Henri Parmentier cũng đã biểu dương công lao nổi bật của Ch. Lemire, công sứ Pháp tại Quảng Nam năm 1892. Lemire khi còn là công sứ tại Bình Đnh năm 1885 đã bắt đầu tìm hiểu nghệ thuật Chăm, sau khi bộ trưởng Bộ Chiến tranh nước này yêu cầu tướng chỉ huy quân đội chiếm đóng thu thập cổ vật mang về các bảo tàng ở mẫu quốc.

Lemire ngạc nhiên rồi yêu quý những giá trị của văn hóa Chăm, đặc biệt là khi tiếp xúc với các tác phẩm ở Trà Kiệu và Khương Mỹ. Lo sợ cổ vật tản mác, ông đã cho mang về Tourane (Đà Nng) để tập trung bảo tồn các tác phẩm nghệ thuật này.

Dù sau đó người Pháp cũng có nhiều dự định mang vềc, nhưng không rõ vì lý do gì lại quên đi. Qua năm tháng, số cổ vật tích tụ tại công viên Tourane tăng đáng kể nhờ các đợt hiến tặng hiện vật của các chủ đn điền trong khu vực.

Theo nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương, nếu xét bối cảnh thời bấy giờ, dễ hiểu vì sao công viên Tourane lại nằm ngay vị trí gần sông. Bởi di chuyển bằng sức nước là vô cùng thích hợp với những hiện vật đá vốn rất nặng.

 “Từ đây, cổ vật có thể được chuyển về Pháp trên những chuyến thuyền hoặc được chuyển tới trụ sở EFEO ở hai đu đt nước. Công viên Tourane dựng trên một gò đá nhỏ, chỉ cách bờ sông Hàn chừng vài ớc chân, có lẽ là nơi “tập kết” thú vị đ trưng bày những hiện vật vì lý do này hoặc lý do khác chưa thể chuyển đi”, chỉ vào những tấm ảnh, ông Phương giải thích.

 

 Cổ viện Chàm khi mới mở cửa đón công chúng năm 1919

Được bảo vệ đặc biệt trong chiến tranh

Bảo tàng Điêu khc Chăm Đà Nẵng chính thức mở cửa vào năm 1919, đến năm 1936 thì ngưi Pháp đổi tên thành Bảo tàng Henri Parmentier để vinh danh nhà khảo cổ có đóng góp to lớn với di sản văn hóa Chăm.

Thời kỳ đt nước bị chia cắt, bảo tàng được chuyển giao cho Viện Khảo cổ Sài Gòn và gọi tên là Viện Bảo tàng Đà Nẵng.

Theo ông Võ Văn Thng - nguyên giám đốc Bảo tàng Điêu khc Chăm Đà Nng, 100 năm gắn với những biến cố của đt nưc nhưng bảo tàng vẫn còn nguyên vẹn một cách thần kỳ là nhờ các bên tham chiến đều ý thức được giá trị to lớn của kho văn hóa này.

Ông Thắng cho biết theo tài liệu do Hoa Kỳ phát hành vào tháng 9-1972, trước cảnh báo của các học giả, năm 1970 tổng thống Richard Nixon đã gửi công lệnh đến quân đội nêu rõ: “Nhà Trắng mong muốn bằng tất cả các giải pháp cần đảm bảo cho di tích không bị tàn phá bởi hoạt động quân sự”.

Cũng thời gian ấy, bí thư Khu ủy Quảng Đà H Nghinh đã nhắc nhở cán bộ “khi tiếp quản Đà Nẵng phải có kế hoạch bảo vệ Musée Chàm”.

Trường Trung

---

Nguồn tin: https://tuoitre.vn/co-vien-cham-nhung-chuyen-chua-biet-ky-1-vuon-tap-ket-va-bao-tang-som-nhat-20190926192553042.htm


Tin cùng chuyên mục

 
 
Loading the player...
 
Đà Nẵng, Việt Nam

 
 
 
Giờ tham quan
Từ 7 giờ đến 17 giờ hàng ngày
Giá vé
60.000 đồng/người/01 lượt tham quan
Địa chỉ
số 02, đường 2 tháng 9, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam
 
Lượt truy cập: 13,290 Hôm qua: 192 - Hôm nay: 92 Tuần trước: 1,681 - Tuần này: 1,256 Tháng trước: 3,970 - Tháng này: 3,050 Đang trực tuyến: 7