Bảo quản và lưu giữ hiện vật bằng kim loại (phần 1)

Ngày đăng: 18/09/2020

Các hiện vật kim loại đã được phát hiện tại di tích Mỹ Sơn trong các đợt khảo cổ 1902 – 1904. Nguồn ảnh: Parmentier 1903: 664 (ảnh trái) và Boisselier 1963: Fig 72 (ảnh phải)

Phần lớn những hiện vật kim loại trong các sưu tập ở bảo tàng được chia làm hai loại chính: hiện vật sử học và khảo cổ học. Hiện vật sử học tồn tại trên mặt đất liên quan đến hầu hết mọi khía cạnh trong cuộc sống, còn hiện vật khảo cổ học là đã được chôn giấu trong một thời gian dài rồi mới được khai quật lên.

Những vấn đề liên quan đến những loại hình đặc biệt của hiện vật làm bằng kim loại như các cánh tay và áo giáp sắt, đồng hồ treo tường và đồng hồ đeo tay sẽ không nhắc đến ở đây, nhưng phải đề ra những nguyên tắc chung của việc bảo quản và chăm sóc hiện vật. Thái độ của các chuyên viên bảo quản đối với những hiện vật kim loại thuộc về sử học đã thay đổi theo khuynh hướng rộng mở hơn trong vài năm gần đây trong chính sách chung về việc vệ sinh tối thiểu và phục chế thích hợp.

I. TÌNH TRẠNG HƯ HẠI

Có hai hình thức hư hại xảy ra trong bảo tàng: hư hại về mặt hóa học và hư hại về vật lý. Cả hai đều có thể được giảm thiểu bằng cách dựa trên một số chỉ dẫn có giải thích dưới đây. Những thông tin này cũng bao gồm các nhận biết về hiện tượng ăn mòn trên kim loại.

1. Hư hại về hóa học

Những hư hại về hóa học, chẳng hạn như sự ăn mòn, xảy ra do tình trạng của kim loại không ổn định. Phần lớn kim loại đều chiết xuất từ các loại quặng khoáng sản bằng cách nấu chảy, tạo thành một chất có năng lượng cao, chất này phản ứng với môi trường hình thành nên các loại oxide, carbonate và các hợp chất khác. Có những kim loại tương ứng với quặng nguyên chất. Việc ước lượng giá trị kim loại mà phản ứng xảy ra dựa trên từng loại kim loại riêng và lượng hơi ẩm, các chất hóa học và các khí trong khí quyển.

Các kim loại có thể được sắp xếp theo thứ tự tính chất của kim loại nhằm đưa ra một loạt kim loại điện hóa học, đầu tiên là platinum và vàng, bền vững nhất, rồi đến thiếc và aluminium, thuộc loại phản ứng nhanh nhất trong các kim loại thường. Sự sắp xếp này sẽ cho chúng ta một chỉ dẫn về phản ứng của kim loại ra sao khi tiếp xúc với các chất khác. Khi hai kim loại được đặt gần nhau với sự có mặt của hơi ẩm có thể gây ra một phản ứng tạo thành kiềm, đây chính là nguyên nhân của sự ăn mòn.

Khi hiểu biết và kinh nghiệm về chế tác kim loại tăng lên, rõ ràng những đặc tính của mỗi kim loại riêng biệt có thể được làm mạnh thêm hay được thay đổi bằng cách thêm vào một hay nhiều kim loại khác để hình thành một hợp kim. Những kim loại cơ bản có thể được trang trí với kim loại quý và trong một số trường hợp, có thể làm giảm tốc độ hư hại bằng cách thêm vào một lớp kim loại ổn định hơn ở bên ngoài, hay một chất giống như chất dẻo nhân tạo ở bên trong.

Ở một vài trưòng hợp, phương pháp sản xuất có thể dẫn đến một số rắc rối. Ví dụ, chất pha trộn trong hợp kim hay chất trợ dung hàn bị giây ra do tay nghề chất lượng kém có thể trở thành những trung tâm của sự ăn mòn. Những vết nứt trên lớp sơn mài, sơn thường hay lớp bề mặt sẽ hút hơi ẩm và khí vào bề mặt kim loại.

Trong bảo tàng, sự hủy hoại về hóa học có thể tăng nhanh do tác động với hơi ẩm và ô nhiễm trong không khí hay do môi trường bảo quản trung gian và môi trường trưng bày. Trong lúc việc loại bỏ mọi thành phần hóa học có hại trong không khí rất khó khăn và tốn kém thì bên cạnh đó, đơn giản hơn, ta chỉ việc đảm bảo các chất dùng trong thiết kế trưng bày và bảo quản là an toàn đối với hiện vật kim loại và không mang lại bụi hay hơi ẩm.

Sự ăn mòn cũng có thể xảy ra nếu chọn phương pháp bảo quản sai hoặc nếu không vệ sinh kỹ hiện vật. Dầu mỡ hay acid từ da tay người có thể gây ra những vết xước acid trên bề mặt đã được đánh bóng của hiện vật kim loại nếu chúng ta chạm vào hiện vật mà không mang găng tay. Những dấu tay để lại trên bề mặt chỉ có thể loại bỏ bằng cách đánh bóng lại cho sạch.

2. Việc bảo quản và làm vệ sinh

Đúng ra, mọi công việc vệ sinh hiện vật bảo tàng đều phải do người phụ trách tiến hành. Tuy nhiên, chúng ta có thể làm sạch bụi bẩn bằng cách chải cẩn thận, hay rửa bằng nước hoặc chất tẩy không có ion, tiếp đó là súc lại cho sạch rồi lau khô. Trong một số trường hợp, những người không phải chuyên viên bảo quản có thể tiến hành làm vệ sinh đối với những hiện vật dày và nặng sau khi đã giám định để kiểm tra khả năng thích nghi của chúng. Việc loại bỏ sự ăn mòn thường là sử dụng chất hóa học và chỉ do chuyên viên bảo quản đã qua huấn luyện tiến hành.

3. Những hư hại về vật lý

Tượng đồng Lokesvara, được phát hiện năm 1978 tại Đồng Dương (Quảng Nam), đã bị bẻ mất hai vật cầm tay trước khi đưa về bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm (thời điểm đó được gọi là Bảo tàng Đà Nẵng). Nguồn ảnh: Boisselier 1984: Planche XXXIII

Những hư hại về vật lý thường do kỹ thuật xử lý hiện vật kém hay do điều kiện bảo quản tồi gây ra. Mặc dù hiện vật kim loại rõ ràng là không dễ vỡ như đồ thủy tinh hay đồ gốm, nhưng một số hợp kim cũng có thể bị hủy hoại nặng nề khi bị rơi vỡ xuống nền nhà. Ngay cả khi trong trường hợp này, hiện vật không bị vỡ nhưng cũng sẽ trở nên méo mó hay có những bộ phận sẽ bị rơi ra khỏi thân hiện vật.

 Để xử lý về mặt vật lý nên giảm tối thiểu hoặc thậm chí không nên động tay vào những bộ phận dễ bị rơi rụng, nếu không những chỗ nối sẽ bị yếu đi. Hiện vật luôn luôn phải được cầm vào qua một lớp lót tay và phải dùng cả hai tay để nâng toàn bộ hiện vật. Không bao giờ được nâng hiện vật lên ở chỗ tay cầm hay ở cổ vì đây thường là những chỗ nối rất yếu ở những hiện vật cổ xưa.

Một trong những nguyên nhân lớn khác gây hư hại về mặt vật lý là việc đánh bóng và làm vệ sinh một cách thái quá. Bất kỳ một phương pháp làm vệ sinh nào cũng sẽ lấy đi một số kim loại trên bề mặt khi phải loại bỏ chỗ bị ăn mòn, dẫn đến làm mờ những chi tiết trang trí ở trên đó.

Xem phần tiếp theo: http://chammuseum.vn/view.aspx?ID=470 

Hazel Newey – Anh Vân dịch

Manual of Curatorship – A Guide to museum practice, John M.A. Thompson (editor), Butterworth – Heinemann, Oxford, 1992, pp. 353-363

Bài đã đăng trên trang tin điện tử của Bảo tàng Nhân học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tại địa chỉ: http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-v-bo-tang-hc/1187-bo-qun-va-lu-gi-hin-vt-kim-loi Ban biên tập Trang tin điện tử Bảo tàng có bổ sung thêm ảnh minh họa và chú thích.

Chú thích của BBT:

Parmentier 1903: Henri Parmentier, Descouverte de Bijoux anciens de Mi-Sơn, BEFEO 1903, TR 664 – 665

Boisselier 1963: Boisselier Jean, La Statuaires du Champa, Paris, NXB Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp, 1963

Boisselier 1984: Boisselier Jean. Un bronze de Tārā du Musée de Ðà-Nẵng et son importance pour l'histoire de l'art du Champa. In: Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient. Tome 73, 1984. pp. 319-338


Tin cùng chuyên mục

 
 
Loading the player...
 
Đà Nẵng, Việt Nam

 
 
 
Giờ tham quan
Từ 7 giờ đến 17 giờ hàng ngày
Giá vé
60.000 đồng/người/01 lượt tham quan
Địa chỉ
số 02, đường 2 tháng 9, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam
 
Lượt truy cập: 112,656 Hôm qua: 224 - Hôm nay: 39 Tuần trước: 2,466 - Tuần này: 1,106 Tháng trước: 11,389 - Tháng này: 10,078 Đang trực tuyến: 9