Bảo quản và lưu giữ hiện vật bằng kim loại (phần tiếp theo và hết)

Ngày đăng: 22/09/2020

Loại hình Mukhakosa của Champa bằng chất liệu vàng và bạc đang được bảo quản và trưng bày ở nhiều bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân tại Việt Nam và ngoài nước. Hiện vật bìa trái ảnh đang được bảo quản tại Bảo tàng Quảng Nam; hiện vật giữa và phải bìa ảnh thuộc các bộ sưu tập tư nhân. Nguồn ảnh: Trần Kỳ Phương, Võ Văn Thắng, and Peter D. Sharrock, eds: 2018, trang 91

II. PHỤC CHẾ

Người ta dùng thuật ngữ “phục chế” cho những hiện vật kim loại, có nghĩa là sửa chữa và phục hồi lại hình dạng của hiện vật để trả lại cho chúng hình dạng càng gần với hình dạng nguyên bản càng tốt. Điều này có thể bao gồm việc nung nóng hiện vật, hoặc là ở chỗ hàn hay chỗ tán lại, cũng có thể là giúp thêm cho quá trình phục hồi lại hình dạng của hiện vật. Nó cũng có nghĩa là đánh bóng lại bề mặt bằng hợp chất hóa học để có màu sắc nguyên bản hay có thể thay thế những chỗ đã bị sứt bằng một miếng vá mới hơn làm bằng loại hợp kim tương tự với kim loại nguyên bản.

- Việc phục chế hiện vật bảo tàng chỉ nên để chuyên viên bảo quản đã có kinh nghiệm trong công việc này trực tiếp tiến hành. Hơn nữa, chỉ nên tiến hành phục chế sau khi đã có thảo luận và sự đồng ý giữa người quản lý và chuyên viên bảo quản để những người có phận sự hiểu rõ ý nghĩa về mặt đạo đức. Phải giữ lại những bản ghi chép chính xác về hiện vật trước và sau khi xử lý.

III. NHỮNG THUỘC TÍNH RIÊNG CỦA CÁC HIỆN VẬT KIM LOẠI THƯỜNG THẤY TRONG CÁC BẢO TÀNG

Phần này sẽ đưa ra danh sách các kim loại thường có trong các sưu tập bảo tàng cùng với những thông tin về các hợp kim của chúng và các kim loại này sẽ bị ăn mòn ra sao trong môi trường bảo tàng. Những sưu tập chuyên ngành công nghiệp hay khoa học có thể bao gồm những kim loại khác, nhưng những sưu tập không nhắc đến ở đây. Trừ vàng, đồng và các hợp kim của chúng, kim loại khi ở trong tình trạng nguyên chất, được đánh bóng có thể xem như chúng có màu trắng hay màu bạc. Có thể phân biệt giữa các kim loại qua giám định bằng mắt thường một cách kỹ lưỡng vì mỗi kim loại có một cách định hình và âm thanh với màu sắc riêng. Khả năng nhận biết được điều này có được từ những kinh nghiệm nghiên cứu trên một loạt hiện vật. Tuy vậy, cần nhấn mạnh tầm quan trọng của giai đoạn này rằng chỉ có cách xác định chính xác cấu tạo của một hiện vật là thông qua phân tích hóa học.

1. Vàng

Trừ phi bảo tàng có hiện vật làm bằng platinum, vàng là kim loại bền nhất và quý nhất trong các sưu tập. Vàng có màu vàng, mềm và dễ gia công, thường kết hợp với đồng hay bạc thành hợp kim để tăng độ cứng. Nó có thể được dát thành những tấm mỏng và dùng để trang trí các kim loại và các chất liệu khác. Lần lượt, những kim loại kiềm có thể được mạ vàng hay mạ điện, thành chất gắn hóa học giữa chúng và vàng. Ở trạng thái nguyên chất, vàng không bị ăn mòn, nhưng sẽ bị ảnh hưởng bởi những chất ăn mòn của kim loại kết hợp khác.

Hiện vật vàng lá có hình động vật phát hiện tại di tích Champa Cấm Mít (TP. Đà Nẵng), hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Điêu khắc Chăm. Nguồn ảnh: Nguyễn Bảy 

2. Bạc

Bạc là kim loại có màu trắng và bóng, có thể được đánh bóng tới mức phản quang cao. Giống như vàng, bạc là kim loại mềm, dễ gia công và thường có hợp kim với đồng để có độ cứng hơn tạo thành loại bạc Sterling (92,5% bạc) hay bạc Anh (95,8% bạc). Ở Anh, điều này có thể xác định bằng dấu xác nhận tiêu chuẩn đóng trên một sản phẩm bằng bạc đã hoàn chỉnh. Bạc kết hợp với kim loại kiềm để làm đĩa Sheffield (một tấm kim loại xen kẽ bạc – đồng – bạc do sức nóng và áp lực tạo thành), và từ những năm 1840 trở đi, đồ mạ điện đã phổ biến hơn. Đồ mạ có thể được xác định bằng dấu hiệu ghi trên nhãn đồ vật.

Bạc rất nhạy cảm với sulphur trong không khí. Một lượng nhỏ nhất cũng sẽ phản ứng với kim loại tạo thành sunphur bạc hay bị ố bẩn, lúc đầu là một lớp óng ánh màu nâu vàng mỏng phủ lên bề mặt và nếu bám lại, nó sẽ dần dần biến thành màu đen và che lấp mọi chi tiết trang trí. Đó không phải là quá trình hư hại về hóa học đối với hiện vật mà chỉ là sự biến dạng về mặt thẩm mỹ. Đối với những hiện vật làm bằng bạc và mạ bạc, cần đặc biệt chú ý đến phương pháp đánh bóng và cách làm vệ sinh đúng mức.

Để tránh sự hình thành lớp hoen ố, mọi chất dùng trong bảo quản và trưng bày phải được kiểm tra trước khi sử dụng. Cũng có thể phủ một lớp bảo vệ bề mặt hiện vật bằng sơn mạ tổng hợp màu sáng. Tuy nhiên, nếu lớp sơn mạ vẫn bị hư hại thì chỗ hoen ố sẽ bắt đầu ở những chỗ này.

Linga, chất liệu gồm vàng và bạc, thế kỷ XI, xuất xứ tại Tháp Bánh Ít (Bình Định). Hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Châu Á – Guimet (Paris). Nguồn ảnh: Baptiste, Pierre, Thierry Zéphir, and Musée Guimet (Paris, France), eds: 2005, trang 79

3. Đồng đỏ

Ở trạng thái nguyên chất, đồng là kim loại có màu hồng đỏ và dễ gia công. Nó kết hợp với vàng và bạc để tạo thành các hợp kim bền hơn, nếu pha trộn hợp kim này với các kim loại khác sẽ làm thay đổi những đặc tính của nó. Đồng có đặc tính chống được sự ăn mòn, nhưng giống như bạc, nó phản ứng với khí sulphide trong không khí để hình thành một lớp ố mỏng. Nó cũng phản ứng với khí acid acetic từ các loại sơn và gỗ, tạo ra lớp gỉ đồng (loại muối hay este từ acid acetic trên đồng). Giống như mọi hợp chất đồng, chất có màu vàng sáp ngả sang màu xanh này rất độc, vì thế cần phải rất cẩn thận khi xử lý hiện vật trong trạng thái này.

4. Đồng thau

Kẽm, phần lớn được kết hợp thêm với đồng để tạo thành một loạt hợp kim đồng thau. Những hợp kim màu vàng này có thể được mạ bên ngoài để làm đồng thiếp dùng cho mục đích trang trí. Không theo quy ước, người ta có thể sơn mạ bên ngoài bằng nhựa cánh kiến để giả làm đồ mạ vàng và để tránh bị ăn mòn.

5. Đồng thanh

Đồng thanh là một hợp kim của đồng và thiếc cùng một lượng nhỏ kim loại khác. Những vật làm bằng đồng thường được đúc và được xử lý hóa học trên bề mặt để có lớp gỉ đồng nhân tạo màu xanh hay nâu hoặc một lớp đồng bị ăn mòn để trang trí. Nếu những chất hóa học dùng để tạo lớp gỉ đồng nhân tạo không được loại bỏ hoàn toàn, chúng có thể phản ứng tiếp với hơi ẩm trong không khí tạo thành một lớp đồng thực sự bị ăn mòn.

Các tượng Lokesvara bằng hợp kim đồng hiện đang được trưng bày tại các bảo tàng Việt Nam (Hiện vật trái ảnh thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, hiện vật giữa và phải ảnh thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP. Hồ Chí Minh). Nguồn ảnh: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, Baptiste, Pierre, Thierry Zéphir, and Musée Guimet (Paris, France), eds: 2005, trang 263

6. Bạc nickel

Màu sắc của loại hợp kim giữa đồng, nickel và thiếc này có thể thay đổi từ màu trắng bạc sang màu vàng. Người ta thường dùng hợp kim này để thay thế cho bạc và xem như chất cơ bản dùng trong quá trình mạ bạc.

7. Chì

Một vật có thể nhận biết là làm bằng chì do trọng lượng của nó. Chì nguyên chất làm một kim loại có màu xám, mềm và dễ dát mỏng, có thể chuyển sang màu xám bùn khi bị phơi bày trong không khí và đánh dấu giấy tờ bằng một đường màu xám. Nó thường kết hợp với thiếc để tạo thành kim loại hoặc hợp kim thiếc, cứng hơn. Chì dễ dàng phản ứng với dioxid carbon có trong khí acid hữu cơ để tạo thành carbonat chì cơ bản xuất hiện dưới dạng bột màu trắng bám trên bề mặt kim loại. Nếu được phát hiện, cần đưa hiện vật ra khỏi khu vực có khí acid, có thể có trong gỗ chưa khô, để tránh xảy ra hiện tượng kim loại bị ăn mòn. Cần lưu ý rằng chì và các hợp chất của nó rất độc nên phải hết sức thận trọng khi xử lý hiện vật. Hiện tượng ăn mòn chì chỉ có thể giao cho chuyên viên bảo quản tiến hành xử lý.

8. Thiếc

Người ta ít khi dùng thiếc để làm đồ vật nhưng thường kết hợp với chì thành hợp kim thiếc, hoặc với antimoan thành loại hợp kim Britania Metal (hợp kim gồm thiếc, antimoan và đồng). Người ta cũng thường dùng thiếc để làm lớp phủ bên ngoài, bảo vệ những tấm thiếc hoặc những lá sắt.

Thỉnh thoảng, người ta thấy hiện tượng ăn mòn kiểu “mụn cóc” xuất hiện ở hợp kim thiếc, đây là kiểu ăn mòn điển hình trên hợp kim thiếc. Khi loại bỏ những “mụn cóc” này, hoặc là bằng phương pháp hóa học, hoặc là bằng phương pháp cơ học, cũng sẽ để lại những đám rỗ hay lỗ sẹo trên kim loại.

9. Sắt

Sắt kết hợp với carbon để tạo thành một trong ba loại hợp kim khác nhau: gang (4% carbon), sắt tôi (0,5%) và thép (0,1-1,3%) với độ cứng và khả năng khai thác khác nhau tùy theo từng loại.

Sắt và thép dễ bị ăn mòn khi có hơi nước, hình thành một lớp gỉ màu đỏ – cam – nâu trên bề mặt kim loại. Nếu hiện vật không được bảo quản chống ăn mòn, bề mặt hiện vật sẽ có hiện tượng rỗ hoặc bị phân rã.

Trước đây, bề mặt của kim loại được mạ thiếc, được sơn phủ hay mạ kẽm để tránh bị gỉ sét dẫn đến hư hỏng. Thép “xanh” (do nung ở một nhiệt độ nhất định) hay thép “nâu” là nói về tính chất hóa học, cả hai đều là những phương pháp dùng để trang trí và bảo vệ. Tuy nhiên, với mọi lớp bao phủ bề mặt này vẫn có hiện tượng ăn mòn xảy ra, vì thế với bất kỳ hiện vật nào có chứa sắt hay thép đều phải được đặt trong môi trường khô ráo.

10. Kẽm

Kẽm thường được kết hợp với quá trình mạ kẽm, đó là sự tạo thành lớp bảo vệ bên ngoài sắt, hay là một thành phần trong hợp kim đồng/kẽm, đồng thau. Kẽm cũng có thể được coi là kim loại cơ bản trong quá trình làm bidri, một sản phẩm làm từ kim loại có tính chất trang trí ở Ấn Độ có khảm bạc. Khi bị phơi bày ở ngoài không khí, lớp bề mặt của oxid kẽm trông giống như oxid chì, nhưng khi phân tích thì biết chắc chắn có kẽm bên trong.

Tóm lại, cần có ý kiến cố vấn của những chuyên viên bảo quản có kinh nghiệm và đã qua huấn luyện trước khi cố gắng làm sạch hoặc phục chế bất kỳ hiện vật nào được làm từ kim loại. Chuyên viên bảo quản có thể đánh giá tình trạng của hiện vật và đưa ra giải pháp xử lý thích hợp. Hơn nữa, quá trình bảo quản là vấn đề mới đây đã được tổ chức Kiểm soát các chất có hại cho sức khỏe (Control of Substances Hazardous to Health – COSHH) quy định bất cứ một quá trình xử lý nào cũng phải được đánh giá và thường xuyên tiến hành trong phạm vi cho phép.

Hazel Newey – Anh Vân dịch

Manual of Curatorship – A Guide to museum practice, John M.A. Thompson (editor), Butterworth – Heinemann, Oxford, 1992, pp. 353-363

Bài đã đăng trên trang tin điện tử của Bảo tàng Nhân học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tại địa chỉ: http://baotangnhanhoc.org/vi/bai-nghien-cu-v-bo-tang-hc/1187-bo-qun-va-lu-gi-hin-vt-kim-loi. Ban biên tập Trang tin điện tử Bảo tàng có bổ sung thêm ảnh minh họa và chú thích.

Chú thích của BBT:

Trần Kỳ Phương, Võ Văn Thắng, and Peter D. Sharrock, eds, Vibrancy in Stone: Masterpieces of the Đà Nã̆ng Museum of Cham Sculpture. Bangkok, Thailand: River Books, 2018

Baptiste, Pierre, Thierry Zéphir, and Musée Guimet (Paris, France), eds. Trésors d’art Du Vietnam: La Sculpture Du Champa, Ve-XVe Siècles. Paris: Réunion des musées nationaux : Musée des arts asiatiques Guimet, 2005


Tin cùng chuyên mục

 
 
Loading the player...
 
Đà Nẵng, Việt Nam

 
 
 
Giờ tham quan
Từ 7 giờ đến 17 giờ hàng ngày
Giá vé
60.000 đồng/người/01 lượt tham quan
Địa chỉ
số 02, đường 2 tháng 9, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam
 
Lượt truy cập: 112,643 Hôm qua: 224 - Hôm nay: 26 Tuần trước: 2,466 - Tuần này: 1,093 Tháng trước: 11,389 - Tháng này: 10,065 Đang trực tuyến: 6